Nyja e përparme
nga Albaniada

Nga Fjalori i gjuhes Shqipe - Albaniada

SHKRIMI I NYJËS SË PËRPARME

Emrat në rasën gjinore shkruhen me nyjë të përparme (i, e, të, së):

ndërmarrja e ndërtimit, ndërmarrjes së ndërtimit;

dyqani i luleve, dyqanit të luleve;

rrethi i Tiranës, rrethit të Tiranës;

shtëpive të fshatit; arave të kooperativës;

ndërmamjeve të ndërtimit; puseve të naftës;

detyrave të ditës; mbjelljeve të vjeshtës etj.

Kur një emër i rasës gjinore vjen pas një emri tjetër në rasën gjinore a dhanore njëjës të pashquar, shkruhet me nyjën e përparme të, pavarësisht nga gjinia që ka emri para tij:

diploma e një studenti të Institutit Bujqësor;

diploma e një studenteje të degës elektrike;

norma e një punëtoreje të fabrikës së tjerrjes;

çmimi iu dorëzua një atleti të skundrës kombëtare;

leshi i një deleje të racës merinos;

banorët e një pjese të lagjeve të reja etj.

Kur një emër i rasës gjinore, pavarësisht nga gjinia që ka, vjen pas një emri mashkullor në rasën gjinore a dhanore të shquar njëjës, shkruhet me nyjën e përparme të, dhe kur ai vjen pas një emri femëror në po këto rasa, shkuhet me nyjën e pëparme së:

fuqia e krahut të punëtorëve;

historia e lufës së popullit shqiptar;

përvjetori i shpalljes së pavarësisë;

ndërtimi i fabrikës së këpucëve;

pas stinës së pranverës etj.

Kur një emër femëror në rasën gjinore, dhanore a rrjedhore njëjës përcaktohet nga dy ose më shumë mbiemra të nyjshëm (ose numërorë rreshtorë), mbiemri i dytë e të tjerët pas tij marrin nyjën të e jo së. Po kështu veprohet edhe kur mbiemri i parë është i panyjshëm ose kur emri përcaktohet njëkohësisht nga një përemër pronor dhe nga një ose më shumë mbiemra të nyjshëm:

(i, e, të, së) fshatarësisë së varfër e të mesme;

(i, e, të, së) vajzës së urtë, të zellshme dhe të shkathët;

(i, e, të, së) fushës pjellore dhe të gjerë;

(i, e, të, së) cilësisë, së parë, të dytë e të tretë etj.;

(i, e, të, së) vajzës së tij të dashur;

(i, e, të, së) vajzës së tij të mirë e të sjellshme;

(i, e, të, së) motrës së saj të dashur;

(i, e, të, së) motrës së saj të dashur e të paharruar etj.

Shënim. Kur mbiemrat e nyjshëm (ose numërorët rreshtorë)ndodhen përpara emrit, përdoret nyja së e jo të:

lotët e së shkretës e të së pangushëlluarës nënë;

t'i caktohen normat së parës, së dytës dhe së tretës kategori të zërave të Enciklopedisë etj.

Kur një emër femëror në rasën gjinore, dhanore a rrjedhore njëjës përcaktohet nga një ose disa mbiemra dhe nga një ose disa emra në gjinore, fjala përcaktuese e dytë e të tjerat pas saj marrin nyjën të e jo së:

(i, e, të, së) fabrikës së re të tullave;

(i, e, të, së) rrjedhjes së poshtme të Vjosës dhe të Semanit

(i, e, të, së) klimës së butë e të qëndrueshme të Vlorës, të Himarës, të Sarandës etj.

Kur pas një emri femëror të shquar të rasës gjinore, dhanore a rrjedhore njëjës vijnë dy a më shumë emra femërorë në gjinore njëjës, nga këta të fundit i dyti e të tjerët pas tij marrin nyjën -së- e jo -të- në rastet kur këta përcaktojnë emrin në gjinore që ndodhet menjëherë përpara tyre; por në rastet kur këta përcaktojnë jo emrin në gjinore që ndodhet menjëherë përpara tyre, po atë që ndodhet para atij, shkruhen me nyjën të e jo së:

punimet e tharjes së kënetës së Jushës së Thumanës;

përmirësimi i cilësisë së racës së lopës së Shkodrës etj.;

zhvillimi i industrisë së naftës të Shqipërisë.(është fjala për industrinë [e naftës] të Shqipërisë);

Kur një emër femëror në gjinore njëjës përcaktohet nga dy ose më shumë emra të bashkërenditur, që janë po në rasën gjinore, emri i dytë përcaktues e të tjerët pas tij marrin nyjën -të- e jo -së-:

prodhimet e fushës së Korçës, të Myzeqesë, të Thumanës e të Zadrimës;

punimet e stinës së pranverës, të verës, të vjeshtës, të dimrit;

veshjet e krahinës së Mirditës dhe të Matit etj.

Kur dy emra në rasën gjinore ndjekin një emër në emërore njëjës, emri i dytë në gjinore, kur përcakton emrin në emërore, merr, sipas gjinisë së këtij të fundit, nyjën e përparme i për gjininë mashkullore dhe e për gjininë femërore:

rendi i ditës i Kongresit;

libri i gjuhës i klasës së shtatë;

ministri i Punëve të Jashtme i Republikës të Shqipërisë etj.;

fjala e nderit e shqiptarit;

Ministria e Tregëtisë e RSH;

stina e verës e këtij viti etj.

Kur emri i përcaktuar është në kallëzore, atëhere emri i dytë në gjinore merr nyjën të e jo së:

në rafinerinë e naftës të Cërrikut etj.

Përpara emrave femërorë të nyjshëm, në gjinore, dhanore e rrjedhore shkruhet nyja -së- për trajtën e shquar dhe nyja -të- për trajtën e pashquar:

orari i së mërkurës; tiparet e së folmes së Mirditës;

parashikimet e së ardhmes; kujtimet e së shkuarës;

përhapja e së resë; shpresat e së nesërmes etj.;

por: ndeshjet sportive të një të djelë;

tiparet e një të folmeje;

drejt një të ardhmeje të lumtur etj.

Shkruhen me -së- në gjinore, dhanore e rrjedhore të shquar edhe emrat femërorë të farefisnisë, kur përdoren me nyjë:

kujdesi i së bijës; i tha së motrës; mori letër prej së shoqes etj.

Kur një emër përcaktohet nga dy a më shumë emra të bashkërenditur të rasës gjinore, të gjithë këta përdoren zakonisht me nyjë të përparme:

Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë; (i, e, të, së) Fakultetit të Historisë dhe të Filologjisë;

Insituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë (i, e, të, së) Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë; Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë;

Ministria e Arsimit dhe e Kulturës; (i, e, të, së) Ministrisë së Arsimit dhe të Kulturës; Ministrinë e Arsimit dhe të Kulturës;

stacioni i makinave dhe i traktorëve; (i,, e, të, së) stacionit të makinave dhe të traktorëve; stacionin e makinave dhe të traktorëve;

shfrgtëzimi i vendburimeve të kromit, të bakrit dhe të hekur-nikelit;

shkollat e Tiranës, të Durrësit e të Elbasanit;

e drejta e votës, e fjalës, e mbledhies dhe e shtypit;

në interes të popullit e të atdheut;

organet e frymëmarrjes dhe të qarkullimit të gjakut etj.

Në rastet kur vijnë njëri pas tjetrit tre a më shumë emra të rasës gjinore të bashkërenditur pa lidhëza, nyja e përparme e emrit të dytë (kur nyja nuk ndryshon) ose të tretë (kur nyja ndryshon nga e në të) dhe e emrave të tjerë pasues shkruhet ose jo, duke u mbështetur në arsye të caktuara kuptimore ose stilistike:

prodhimi i drithërave, i duhanit, i pambukut, i perimeve, i patateve, i frutave;

shoqëritë e punonjësve të gjeologjisë, të naftës, të minierave, të degëve të tjera të industrisë e të artizanatit etj.;

kishte marrë zhvillim të madh ndërtimi i shtëpive, fabrikave, shkollave, rrugëve, urave;

është rritur numri i degëve, katedrave, laboratorëve dhe kabineteve etj.

Kur pas një emri femëror ndeshen dy nyja të përparme të rasës gjinore të gjinisë femërore (së së) e para nga këto shkruhet të:

hartimi i nxënëses të së pestës së tetëvjeçares;

ditëlindja e vajzës të së motrës;

dita e dasmës të së mbesës;

përpara forcës të së vërtetës;

kërkesat i përgjigjen detyrës të së sotmes e të së ardhmes etj.

Midis emrave mashkullorë që lakohen si femërorët(axhë, bacë, dajë, gegë, hoxhë, lalë, toskë; Bato, Gjokë, Kolë, Pimo, Sulë etj.) dhe emrave ose mbiemrave që i përcaktojnë ata, pas rasës emërore të të përcaktuarve shkruhet nyja i, ndërsa në gjinore, dhanore e rrjedhore shkruhet nyja së:

axha i Agimit, (i, e) axhës së Agimit;

daja i Zanës,(i, e) dajës së Zanës;

Leka i Madh, (i, e) Lekës së Madh;

Kola i Gjokës, (i, e) Kolës së Gjokës etj.

Mbiemrat e nyjshëm të shkallës pohore, kur vijnë pas një emri femëror në rasën gjinore a dhanore të trajtës së pashquar të njëjësit, shkruhen me nyjën të, ndërsa kur vijnë pas një emri në trajtën e shquar, shkruhen me nyjën së:

oborri i një shkolle të madhe;

shkalla e një shtëpie të lartë etj.;

oborri i shkollës së madhe;

shkalla e shtëpisë së lartë etj.

Në shkallën krahasore dhe në sipëroren e formuar me pjesëzën më mbiemrat e nyjshëm që përcaktojnë një emër femëror, në të gjitha rasat e zhdrejta të njëjësit shkruhen me nyjën e përparme të, ndërsa, kur ndodhen para emrit, shkruhen me nyjën së:

hartimi i një rregulloreje të re e më të plotë;

ndërtimi i një fabrike më të madhe se e para, etj.;

çmimi iu dha shkollës më të dalluar të rrethit;

prodhimi i verës më të mirë të vendit etj.;

prodhimi i më së mirës verë të vendit;

zbriti prej më së lartës majë të Shqipërisë etj.

Mbiemri i nyjshëm që ndjek një kundrinë të drejtë, të shprehur me një emër në kallëzore të shquar, merr nyjën e, kur është cilësor, dhe nyjën të, kur ka funksion kallëzuesor:

ndaji mollët e mëdha nga të voglat;

ngriti dorën e djathtë;

përdorini drejt trajtat e shkurtra të përemrit;

por:

i dua mollët të ëmbla;

e ka dorën të mbarë;

gënjeshtra i ka këmbët të shkurtra;

i ka rrënjët të thella etj.

Mbiemrat e nyjshëm që ndjekin një emër në rrjedhoren e pashquar të shumësit marrin nyjën të e jo së:

(prej) malesh, të larta;

(prej) lumenjsh të rrëmbyer;

(pas) kërkimesh të pandërprera;

(prej) krahinash të largëta;

(prej) erërash të forta etj.

Përemrat pronorë im, ime, yt, jote, ynë, jonë, juaj, qoftë kur përdoren thjesht si përemra, qoftë kur përcaktojnë një emër, shkruhen pa nyjë të përparme:

libri im; ky libër është imi;

puna ime; kjo punë është imja;

djali yt; yti është ky djalë?;

shtëpia jote; kjo shtëpi është jotja;

vendi ynë; ky vend është yni;

shkolla jonë; kjo shkollë është jona etj.

Përemrat pronorë e (të) mi, e (të) mia, e (të) tu, e (të) tua, i (e, të) tij, i (e, të) tyre, i (e, të) saj shkruhen me nyjë të përparme në të gjitha trajtat dhe përdorimet e tyre:

nxënësit e mi; fletoret e mia; djemtë e tu; duart e tua;

shkolla e tij; motra e saj; fshati i tyre; nëna e tyre etj.